Người thầy giỏi là người không ngừng học hỏi. AI mở ra một “thư viện kiêm trợ lý nghiên cứu” cá nhân, biết tìm kiếm thông tin cập nhật, đọc và phân tích tài liệu, tổng hợp báo cáo có trích dẫn, giúp thầy cô vừa chuẩn bị bài giảng sâu sắc hơn, vừa phát triển chuyên môn của chính mình.
Mở đầu chương
Nghề giáo đòi hỏi việc học không bao giờ dừng lại. Mỗi bài giảng chất lượng đều dựa trên một nền kiến thức được cập nhật và kiểm chứng, còn mỗi sáng kiến kinh nghiệm hay đề tài nghiên cứu khoa học sư phạm đều cần khả năng tìm kiếm, sàng lọc và tổng hợp thông tin. Đây vốn là những công việc tốn nhiều thời gian, công sức, và cũng chính là nơi AI có thể trở thành một trợ lý nghiên cứu đắc lực cho người thầy.
Tuy nhiên, như đã nhấn mạnh ở Chương 1, các mô hình AI có hai điểm yếu cố hữu khi xử lý thông tin: dữ liệu huấn luyện không được cập nhật liên tục, và khả năng “ảo giác” tạo ra thông tin sai. Vì vậy, chương này không chỉ hướng dẫn cách khai thác các công cụ nghiên cứu mạnh mẽ của AI, mà còn đặc biệt nhấn mạnh kỹ năng kiểm chứng nguồn, vốn là yếu tố phân biệt một người dùng AI thông minh với một người dùng cả tin.
6.1. Hỏi đáp và trợ giúp bằng giọng nói
AI ngày nay có thể trò chuyện bằng giọng nói tự nhiên và thậm chí “nhìn” qua camera hoặc màn hình. Điều này biến AI thành một trợ giảng hay gia sư tương tác theo thời gian thực.
Trên điện thoại với Google Gemini
- Cài đặt ứng dụng: Tải và cài đặt ứng dụng Google Gemini trên điện thoại (Android hoặc iOS).
- Bật chế độ giọng nói: Mở ứng dụng và nhấn vào biểu tượng Gemini Live ở góc dưới cùng bên phải để bắt đầu cuộc trò chuyện bằng giọng nói tự nhiên, không cần gõ phím.
- Bật camera/chia sẻ màn hình khi cần: Nhấn vào biểu tượng camera nếu cần để AI quan sát vật thể, giải bài tập, hoặc hỗ trợ trực quan theo thời gian thực.
Dịch trực tiếp bằng giọng nói
Gần đây, Google công bố Gemini 3.5 Live Translate, cho phép dịch giọng nói gần thời gian thực giữa hơn 70 ngôn ngữ. Với người dùng phổ thông, tính năng này được triển khai qua Google Translate dưới mục “Live translate”: thầy cô có thể mở ứng dụng Google Translate, chọn Live translate, chọn ngôn ngữ và dùng tai nghe hoặc loa điện thoại để nghe bản dịch. Tính năng này hữu ích khi tham dự hội thảo quốc tế, trao đổi với khách mời nước ngoài, nghe hướng dẫn bằng tiếng nước ngoài, hoặc hỗ trợ học sinh luyện giao tiếp ngoại ngữ.
Trên máy tính với Google AI Studio (Live Session)
- Truy cập đường dẫn trực tiếp: Vào địa chỉ aistudio.google.com/live?model=gemini-3.1-flash-live-preview bằng trình duyệt web.
- Kích hoạt microphone: Cho phép trình duyệt truy cập micro và nhấn nút bắt đầu để trò chuyện trực tiếp qua giọng nói theo thời gian thực (Real-time).
- Chia sẻ webcam và màn hình: Nhấn nút chia sẻ webcam hoặc chọn cửa sổ màn hình để AI có thể "nhìn" thấy những gì mình đang thao tác, giúp việc hỗ trợ trở nên trực quan hơn.
Ví dụ các tình huống áp dụng:
- Hỏi đáp chuyên gia: Trò chuyện trực tiếp bằng giọng nói với AI để phản biện ý tưởng, phỏng vấn thử hoặc thảo luận sâu về một chủ đề chuyên môn mà không cần gõ phím.
- Nhập vai (role-play): Yêu cầu AI hóa thân thành một nhân vật lịch sử, một khách hàng khó tính hoặc một giáo viên bản xứ để tham gia vào buổi học hoặc buổi thảo luận nhóm.
- Trợ giảng và gia sư 1 kèm 1: Bật camera hoặc chia sẻ màn hình để AI nhìn thấy bài tập, hình vẽ, từ đó hướng dẫn từng bước giải quyết vấn đề thay vì đưa ngay đáp án.
- Hướng dẫn thao tác công nghệ: Chia sẻ màn hình máy tính và nhờ AI chỉ dẫn trực tiếp các bước làm việc trên các phần mềm phức tạp hoặc các công cụ thiết kế như Canva, Photoshop.
- Trợ lý đa ngôn ngữ: Sử dụng tính năng dịch trực tiếp để biến máy tính thành một cầu nối ngôn ngữ khi đang họp trực tuyến với đối tác nước ngoài.
6.2. Phân tích và tương tác với tài liệu bằng NotebookLM
NotebookLM là công cụ AI do Google phát triển, giúp người dùng đọc, tóm tắt, phân tích và đặt câu hỏi với các tài liệu được cung cấp. Điểm mạnh của NotebookLM là câu trả lời thường bám sát nguồn trong notebook và có trích dẫn để kiểm tra lại, nhờ đó giảm nguy cơ AI tự suy diễn hoặc tạo thông tin không có căn cứ.
Ở chương 2, chúng ta đã tìm hiểu cách dùng NotebookLM để dựng dàn ý bài giảng và tạo slide có kiểm chứng nguồn. Trong mục này, thầy cô sẽ khám phá NotebookLM ở phạm vi rộng hơn: như một “trợ lý đọc, phân tích và chuyển hóa tài liệu” phục vụ dạy học và phát triển chuyên môn.
NotebookLM có thể hỗ trợ thầy cô:
- Làm việc với nhiều loại nguồn: PDF, DOCX, TXT, Google Docs, Google Slides, liên kết trang web, video YouTube có lời thoại/phụ đề và tệp âm thanh.
- Tóm tắt và hỏi đáp với tài liệu: giúp đọc nhanh sách giáo khoa, tài liệu tập huấn, thông tư, công văn, báo cáo hoặc bài nghiên cứu.
- Tạo học liệu và trực quan hóa kiến thức: tạo sơ đồ tư duy, tạo câu hỏi kiểm tra, thẻ ghi nhớ, bảng dữ liệu, infographic, podcast hoặc video tổng quan.
- Hỗ trợ trình bày nội dung: tạo báo cáo hoặc bản trình bày dựa trên các nguồn đã đưa vào notebook.
Gợi ý thực hành cho giáo viên:
1. Truy cập và tạo notebook mới
Truy cập: https://notebooklm.google.com và đăng nhập bằng tài khoản Google. Sau đó tạo một notebook mới, đặt tên rõ ràng theo môn học và chủ đề, chẳng hạn: “Khoa học tự nhiên 7 - Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng ở sinh vật”.
2. Thêm nguồn tài liệu
Tải lên sách giáo khoa, tài liệu hướng dẫn dạy học, bài đọc hoặc một vài nguồn đáng tin cậy về trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng ở sinh vật. Nếu chưa có đủ tài liệu, thầy cô có thể dùng chức năng tìm kiếm nguồn trong NotebookLM, sau đó kiểm tra độ tin cậy trước khi thêm vào notebook.
● ● ● CÂU LỆNH MẪU
Hãy tìm giúp tôi một số tài liệu đáng tin cậy về chủ đề “Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng ở sinh vật” cho học sinh lớp 7. Ưu tiên nguồn từ sách giáo khoa, trang web khoa học uy tín, trường đại học hoặc tổ chức giáo dục. Với mỗi nguồn, hãy nêu ngắn gọn nội dung chính và lý do nên sử dụng trong bài học
Giao diện khi thao tác trên NotebookLM:
Kết quả trả về từ AI:
3. Hỏi đáp và tổng hợp thông tin từ tài liệu
Sau khi tài liệu được xử lý, thầy cô có thể đặt câu hỏi để NotebookLM tóm tắt, giải thích hoặc trích xuất thông tin từ các nguồn trong notebook. Thầy cô có thể bấm vào “Cài đặt”, và chọn “Ngôn ngữ đầu ra” theo mong muốn, chẳng hạn như Tiếng Việt, trước khi gửi câu lệnh cho AI.
● ● ● CÂU LỆNH MẪU
Hãy tóm tắt các kiến thức cốt lõi học sinh lớp 7 cần nắm từ các nguồn này về chủ đề “Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng ở sinh vật”. Trình bày theo các mục: khái niệm chính, quá trình trao đổi chất ở thực vật, quá trình trao đổi chất ở động vật, ý nghĩa đối với sự sống, ví dụ gần gũi và câu hỏi kiểm tra nhanh. Kèm trích dẫn nguồn để tôi kiểm tra.
Kết quả trả về từ AI:
Lưu ý: NotebookLM thường hiển thị trích dẫn trong câu trả lời. Thầy cô nên bấm vào các số trích dẫn để đối chiếu với tài liệu gốc trước khi sử dụng nội dung trong bài giảng.
4. Tạo học liệu bằng bảng Studio
Sau khi tài liệu được xử lý, NotebookLM sẽ hiển thị bảng Studio với nhiều công cụ tạo học liệu, chẳng hạn: Tổng quan bằng âm thanh, Bản trình bày, Tổng quan bằng video, Bản đồ tư duy, Báo cáo, Thẻ ghi nhớ, Bài kiểm tra, Bản đồ họa thông tin và Bảng dữ liệu.
Thầy cô không cần sử dụng tất cả các chức năng này trong một lần thực hành. Tùy mục tiêu bài học, có thể chọn một vài công cụ phù hợp:
- Bản đồ tư duy: hệ thống hóa các khái niệm chính như trao đổi chất, chuyển hóa năng lượng, quang hợp, hô hấp tế bào và vai trò của năng lượng đối với sinh vật.
- Bài kiểm tra: tạo câu hỏi kiểm tra nhanh cuối bài.
- Thẻ ghi nhớ: tạo flashcard giúp học sinh ôn lại khái niệm quan trọng.
- Bản đồ họa thông tin: tạo infographic, ví dụ “Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng giúp sinh vật sống và phát triển như thế nào?”.
Kết quả trả về từ AI:
- Tổng quan bằng âm thanh/video: tạo podcast hoặc video ngắn để học sinh ôn tập trước hoặc sau giờ học.
Kết quả trả về từ AI cho tổng quan âm thanh:
- Báo cáo/Bảng dữ liệu: tổng hợp thông tin thành văn bản hoặc bảng để giáo viên tiếp tục chỉnh sửa.
NotebookLM cũng có chức năng Bản trình bày để tạo nhanh slide từ tài liệu. Tuy nhiên, slide tải về thường ở dạng hình ảnh trong từng trang, nên khó chỉnh sửa trực tiếp từng dòng chữ hoặc bố cục như file PowerPoint thông thường.
5. Lưu kết quả tốt vào Ghi chú
Với các phản hồi, bảng tổng hợp hoặc ý tưởng hữu ích, chọn Lưu vào ghi chú để giữ lại. Các ghi chú này có thể dùng tiếp để xây dựng kế hoạch bài dạy, phiếu học tập, câu hỏi ôn tập hoặc tài liệu chia sẻ với đồng nghiệp.
6. Kiểm tra và chỉnh sửa trước khi sử dụng
Trước khi đưa vào lớp học, thầy cô cần kiểm tra lại trích dẫn, đối chiếu với tài liệu gốc, chỉnh sửa ngôn ngữ cho phù hợp với học sinh và loại bỏ những phần chưa chính xác hoặc chưa phù hợp.
6.3. Nghiên cứu sâu (deep research)
Deep Research là một tính năng AI dạng “tác tử”, tự động thực hiện nghiên cứu đa bước trên web, tìm kiếm hàng trăm nguồn trong khoảng từ 5 đến 30 phút, để tạo ra một báo cáo chuyên sâu, có cấu trúc, kèm trích dẫn và thư mục nguồn đầy đủ. Đây là công cụ rất mạnh để chuẩn bị bài giảng chuyên đề, viết sáng kiến kinh nghiệm hay tổng quan tài liệu cho nghiên cứu khoa học.
Quy trình hoạt động của tính năng nghiên cứu sâu (Deep Research):
Ứng dụng của nghiên cứu sâu:
- Tổng hợp và phân tích thông tin đa nguồn.
- Tìm kiếm và sàng lọc tài liệu học thuật.
- Xác định phạm vi và câu hỏi nghiên cứu khoa học.
- Đánh giá độ tin cậy của nguồn thông tin.
- Lập kế hoạch dựa trên thông tin thực tế.
Cấu trúc điển hình của một báo cáo Deep Research:
Để hình dung sản phẩm cuối, một báo cáo do Deep Research tạo ra thường có cấu trúc rõ ràng, dễ đưa vào bài giảng hoặc sáng kiến kinh nghiệm:
- Tóm tắt tổng quan: những ý chính của toàn báo cáo.
- Các phần nội dung có tiêu đề: mỗi phần phân tích một khía cạnh, kèm số liệu và dẫn chứng.
- Trích dẫn trong văn bản: mỗi luận điểm được gắn với nguồn cụ thể, có thể bấm để kiểm tra.
- Danh mục nguồn tham khảo: đầy đủ ở cuối báo cáo để thầy cô đối chiếu.
- Hình thức trình bày bổ sung: có thể xuất thành trang web hoặc đồ họa thông tin.
Quy trình sử dụng nghiên cứu sâu
- Viết câu lệnh yêu cầu chi tiết và bật tính năng Deep Research (nghiên cứu sâu).
- Xem kế hoạch nghiên cứu do AI đề xuất, yêu cầu điều chỉnh nếu cần, rồi chọn “Bắt đầu nghiên cứu”.
- Chờ AI thực hiện tiến trình, tức tìm và đọc nhiều nguồn.
- Xem báo cáo kết quả và yêu cầu nghiên cứu thêm nếu cần.
- Xuất tài liệu, tạo thêm hình thức trình bày như trang web hay đồ họa thông tin, rồi chia sẻ link.
● ● ● CÂU LỆNH MẪU
Tổng hợp thông tin phục vụ bài học Địa lí lớp 10, chủ đề “Thủy quyển, nước trên lục địa”, tập trung vào vấn đề nước ngọt, ô nhiễm nguồn nước và tiếp cận nước sạch ở Việt Nam. Trình bày ngắn gọn kiến thức nền, số liệu hoặc ví dụ thực tế gần đây, tác động đến đời sống và sức khỏe cộng đồng, cùng gợi ý câu hỏi thảo luận hoặc hoạt động học tập cho học sinh. Ưu tiên nguồn đáng tin cậy từ các cơ quan chính phủ, tổ chức quốc tế, bài viết khoa học và nêu rõ nguồn tham khảo.
Giao diện khi thực hành với Gemini:
Kết quả trả về từ AI:
Dùng nghiên cứu sâu để kiểm chứng thông tin
Một ứng dụng quan trọng khác là kiểm chứng. Quy trình gợi ý gồm ba bước: yêu cầu AI tạo ra nội dung; yêu cầu AI dùng Deep Research để kiểm tra lại thông tin đó; rồi đối chiếu thông tin theo nguồn trích dẫn được cung cấp. Đây là cách dùng AI để kiểm tra chính AI.
● ● ● CÂU LỆNH MẪU
Giúp tôi kiểm chứng thông tin sau: ‘Trẻ em chỉ cần rửa tay bằng nước sạch là đủ, không nhất thiết phải dùng xà phòng. Rửa tay với xà phòng nhiều có thể làm mất sức đề kháng của da.’ Hãy sử dụng Deep Research và ưu tiên các nguồn đáng tin cậy như Bộ Y tế, WHO, UNICEF, CDC hoặc các tài liệu giáo dục sức khỏe chính thống. Cho biết thông tin nào đúng, thông tin nào sai hoặc gây hiểu lầm, nguồn nào xác nhận, và nên chỉnh lại nội dung này như thế nào để phù hợp.
Sau khi AI trả kết quả, thầy cô cần mở các nguồn trích dẫn để đối chiếu. Nếu các nguồn y tế khuyến nghị rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi ho/hắt hơi hoặc sau khi tiếp xúc với chất bẩn, thì có thể kết luận rằng thông tin ban đầu là chưa chính xác và dễ gây hiểu lầm.
Ứng dụng trong nghiên cứu khoa học
Với nhà giáo, việc cập nhật nghiên cứu mới và làm tổng quan tài liệu cho sáng kiến kinh nghiệm hay đề tài khoa học sư phạm thường rất tốn thời gian. Ở đây, AI đóng vai một “trợ lý nghiên cứu” đẩy nhanh quá trình này:
- Tự động hóa việc tìm kiếm: yêu cầu AI tìm các bài báo, nghiên cứu liên quan đến một chủ đề cụ thể.
- Tóm tắt nhanh: AI đọc và tóm tắt nội dung chính của một bài báo dài chỉ trong vài giây, giúp ta quyết định có nên đọc kỹ hay không.
- Tổng hợp đa tài liệu: đọc và tổng hợp thông tin từ nhiều tài liệu cùng lúc để xây dựng một bức tranh tổng quan về lĩnh vực.
Một quy trình “tổng quan tài liệu” đơn giản có thể gồm các bước: xác định rõ chủ đề và câu hỏi nghiên cứu; dùng Deep Research hoặc công cụ học thuật để thu thập các nguồn; đưa các nguồn vào NotebookLM để hỏi đáp, so sánh và trích xuất ý chính; cuối cùng, và quan trọng nhất, là tổng hợp thành bản tổng quan rồi kiểm chứng lại từng nguồn gốc trước khi trích dẫn.
6.4. Ứng dụng AI trong phát triển chuyên môn
Sử dụng AI để tự bồi dưỡng, chia sẻ và nâng cao nghề nghiệp là một năng lực cốt lõi của nhà giáo hiện đại, giúp người thầy tự bồi dưỡng và phát triển chuyên môn. Cụ thể, AI có thể hỗ trợ:
- Tự bồi dưỡng: nhanh chóng nắm bắt một chủ đề mới, một phương pháp dạy học, hay nội dung một văn bản pháp quy.
- Nghiên cứu khoa học sư phạm: xác định câu hỏi nghiên cứu, tổng quan tài liệu, sàng lọc nguồn học thuật uy tín.
- Soạn báo cáo và sáng kiến kinh nghiệm: tổng hợp thông tin đa nguồn thành báo cáo có cấu trúc, có trích dẫn.
- Sàng lọc và đánh giá thông tin: phân biệt nguồn tin cậy với tin giả, đánh giá độ tin cậy của dữ liệu.
● ● ● CÂU LỆNH MẪU
Tôi là giáo viên ngoại ngữ ở bậc phổ thông. Hãy giúp tôi tổng hợp ngắn gọn các công cụ và tính năng AI mới nhất có thể hỗ trợ dạy học ngoại ngữ, chẳng hạn như luyện nói, sửa phát âm/ngữ pháp, tạo hội thoại, thiết kế bài tập, phản hồi bài viết và cá nhân hóa việc học. Với mỗi nhóm công cụ, hãy nêu ví dụ ứng dụng cụ thể trong lớp học, lợi ích, hạn chế cần lưu ý và cách giáo viên kiểm chứng thông tin. Ưu tiên nguồn đáng tin cậy, thông tin cập nhật từ năm 2024 trở đi, và trình bày kết quả thành bảng dễ đọc kèm khuyến nghị thực hành cho giáo viên.
Kết quả trả về từ AI:
Lưu ý quan trọng:
Sức mạnh của các công cụ nghiên cứu AI càng lớn thì trách nhiệm kiểm chứng càng quan trọng. Thầy cô hãy ghi nhớ:
- Luôn kiểm tra nguồn trích dẫn: mở và đọc nguồn AI cung cấp để xác nhận thông tin có thật và chính xác.
- Cảnh giác với ảo giác: AI có thể bịa ra nguồn hoặc số liệu trông rất thuyết phục.
- Ưu tiên nguồn uy tín: cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế, tạp chí khoa học và báo chí chính thống.
- Tránh đạo văn: đảm bảo tuân thủ các quy định về trích dẫn và cung cấp danh sách tài liệu tham khảo.
6.5. Khung năng lực số cho giáo viên và người học
Hiện nay, nhiều tổ chức quốc tế cùng bộ giáo dục các nước đã ban hành khung năng lực hoặc hướng dẫn sử dụng AI trong giáo dục. Tham khảo các khung này giúp thầy cô đặt thực tiễn của mình vào một bức tranh chung và học hỏi nhiều cách tiếp cận khác nhau. Bảng dưới đây tổng hợp một số văn bản tiêu biểu:
| Tổ chức / Quốc gia | Văn bản tiêu biểu | Trọng tâm |
|---|---|---|
| UNESCO | Khung năng lực AI cho giáo viên và cho học sinh (2024) | Năng lực, đạo đức, lấy con người làm trung tâm |
| OECD | Digital Education Outlook 2026 | Khai thác hiệu quả AI tạo sinh trong giáo dục |
| Liên minh châu Âu | Khung năng lực AI cho người học (2025); Hướng dẫn đạo đức dùng AI cho nhà giáo (2026) | Năng lực AI và sử dụng có đạo đức |
| Hoa Kỳ | Báo cáo AI và tương lai dạy và học (2023); AI4K12 “Năm ý tưởng lớn về AI” | Giữ con người trong vòng ra quyết định; năng lực AI cho học sinh |
| Australia | Khung quốc gia về AI tạo sinh trong trường học (2023) | Nguyên tắc dùng AI tạo sinh an toàn, có trách nhiệm |
| Trung Quốc | Hướng dẫn dùng AI tạo sinh ở trường phổ thông (2025) | Bổ trợ dạy học, tránh lạm dụng và gian lận |
| Việt Nam | Thông tư 02/2025 về Khung năng lực số cho người học; Thông tư 18/2026 về Khung năng lực số đối với giáo viên, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục | Phát triển năng lực số cho cả người học và nhà giáo; có miền riêng về ứng dụng AI |
Dù khác nhau về cách trình bày, các khung này chia sẻ nhiều điểm chung: đặt con người làm trung tâm, đề cao đạo đức và an toàn, coi năng lực AI là một phần của năng lực số, và nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của người thầy.
Khung năng lực số của Bộ Giáo dục và Đào tạo
Khung năng lực số cho giáo viên và cán bộ quản lý:
Năm 2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 18/2026/TT-BGDĐT kèm theo Khung năng lực số đối với giáo viên, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên. Khung này là cơ sở để xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng, tài liệu học tập và hướng dẫn phát triển năng lực số cho giáo viên, cán bộ quản lý; đồng thời giúp nhà giáo tự đánh giá và xác định nhu cầu bồi dưỡng của bản thân.
Khung gồm 6 miền năng lực với 20 năng lực thành phần, được mô tả theo 3 cấp độ: Cơ bản, Thành thạo, Nâng cao. Sáu miền năng lực là:
| Miền năng lực | Nội dung cốt lõi |
|---|---|
| 1. Tổ chức dạy học, giáo dục trong môi trường số | Thiết kế, triển khai, tổ chức và quản lý hoạt động dạy học, giáo dục bằng công nghệ số; hỗ trợ học tập, cá nhân hóa người học và tổ chức học tập cộng tác |
| 2. Kiểm tra, đánh giá | Sử dụng công nghệ số để thiết kế hình thức đánh giá, phân tích kết quả học tập, đưa ra phản hồi và cải tiến hoạt động dạy học |
| 3. Trao quyền cho người học | Tăng khả năng tiếp cận, hòa nhập, giải quyết vấn đề và khuyến khích sự tham gia tích cực của người học trong môi trường số |
| 4. Kĩ năng công nghệ số | Tìm kiếm, đánh giá, quản lý thông tin và dữ liệu; sáng tạo nội dung số; bảo đảm an toàn thông tin và sử dụng công nghệ có trách nhiệm |
| 5. Phát triển chuyên môn | Giao tiếp trong tổ chức, hợp tác phát triển chuyên môn, phát triển, sử dụng, chia sẻ và quản lý học liệu số |
| 6. Trí tuệ nhân tạo (AI) | Ứng dụng và tích hợp AI vào dạy học, hỗ trợ học tập và phát triển chuyên môn theo hướng hiệu quả, có đạo đức và lấy con người làm trung tâm |
Trong miền năng lực về Trí tuệ nhân tạo (AI), khung nhấn mạnh bốn năng lực thành phần: tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, sư phạm AI và AI cho phát triển chuyên môn. Đây là điểm rất quan trọng đối với nhà giáo trong bối cảnh hiện nay: AI không chỉ là công cụ hỗ trợ soạn bài hay tạo học liệu, mà còn đặt ra yêu cầu mới về năng lực sư phạm, năng lực kiểm chứng, trách nhiệm đạo đức và khả năng hướng dẫn học sinh sử dụng AI một cách đúng đắn.
Khung năng lực số cho người học:
Đối với học sinh, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Khung năng lực số cho người học theo Thông tư 02/2025/TT-BGDĐT. Khung này giúp các nhà trường và giáo viên có căn cứ rõ ràng hơn trong việc hình thành, phát triển năng lực số cho học sinh trong nhiều hoạt động học tập khác nhau.
Khung gồm 6 miền năng lực với 24 năng lực thành phần, được chia thành 4 trình độ từ cơ bản đến chuyên sâu theo 8 bậc. Sáu miền năng lực là:
| Miền năng lực | Nội dung cốt lõi |
|---|---|
| 1. Khai thác dữ liệu và thông tin | Tìm kiếm, lọc, đánh giá và quản lý dữ liệu, thông tin số |
| 2. Giao tiếp và hợp tác trong môi trường số | Tương tác, chia sẻ, làm việc nhóm và tham gia cộng đồng trực tuyến |
| 3. Sáng tạo nội dung số | Tạo, chỉnh sửa và chia sẻ nội dung số |
| 4. An toàn | Bảo vệ dữ liệu, thiết bị, sức khỏe và môi trường số |
| 5. Giải quyết vấn đề | Sử dụng công nghệ số để xử lý vấn đề trong học tập và đời sống |
| 6. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo | Hiểu và sử dụng AI một cách phù hợp, có trách nhiệm |
Khung năng lực AI của UNESCO
Bên cạnh khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, UNESCO đã công bố hai khung năng lực AI quan trọng vào năm 2024, một dành cho giáo viên và một dành cho học sinh. Các khung này được xây dựng trên nguyên tắc bảo vệ quyền của giáo viên, đề cao vai trò chủ thể của con người và thúc đẩy tính bền vững. Chúng là tài liệu tham chiếu toàn cầu để xây dựng các khung năng lực quốc gia và chương trình đào tạo giáo viên.
Khung năng lực AI cho giáo viên:
Khung năng lực AI cho giáo viên của UNESCO gồm 15 năng lực, trải trên 5 chiều (khía cạnh) và 3 cấp độ tiến triển là Tiếp nhận (Acquire), Đào sâu (Deepen) và Sáng tạo (Create). Năm chiều năng lực gồm:
- Tư duy lấy con người làm trung tâm: đề cao vai trò chủ thể của con người cùng trách nhiệm xã hội khi dùng AI.
- Đạo đức của AI: thấu hiểu và áp dụng các nguyên tắc đạo đức, sử dụng AI có trách nhiệm.
- Nền tảng và ứng dụng AI: nắm kiến thức cơ bản để khai thác, đánh giá và ứng dụng AI.
- Sư phạm với AI: thiết kế và tổ chức các hoạt động dạy học có tích hợp AI một cách hiệu quả.
- Phát triển nghề nghiệp với AI: dùng AI để tự bồi dưỡng, chia sẻ và nâng cao nghề nghiệp.
Khung năng lực AI cho học sinh
Song song, UNESCO cũng ban hành khung năng lực AI cho học sinh, định hướng những kiến thức, kỹ năng và thái độ mà người học cần có để hiểu, sử dụng và đánh giá AI một cách có phản biện và trách nhiệm. Đây là cơ sở để giáo viên thiết kế các hoạt động giúp học sinh không chỉ biết dùng AI, mà còn hiểu được bản chất, giới hạn và những hệ quả đạo đức của nó, đúng tinh thần đã trình bày ở Chương 1.
6.6. Nâng cao năng lực nhà giáo trong thời đại AI
Khép lại cuốn sổ tay, điều quan trọng nhất không phải là thầy cô biết thật nhiều công cụ AI, mà là hình thành được một cách học tập và làm việc mới: biết chọn công cụ phù hợp, biết đặt câu hỏi tốt, biết kiểm chứng kết quả, biết thiết kế hoạt động học tập có ý nghĩa và biết hướng dẫn học sinh sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
Thầy cô có thể phát triển năng lực số và năng lực AI của mình một cách bền vững theo tinh thần ba cấp độ Tiếp nhận, Đào sâu và Sáng tạo của UNESCO:
- Tiếp nhận: Chọn một, hai công cụ AI và dùng đều đặn cho các công việc quen thuộc như soạn bài, ra đề, thiết kế hoạt động học tập; đồng thời rèn kỹ năng viết câu lệnh mỗi ngày.
- Đào sâu: Mở rộng sang các ứng dụng nâng cao như tạo học liệu, xây chatbot, nghiên cứu sâu; xây dựng ngân hàng câu lệnh cá nhân; và luôn thực hành kiểm chứng, đánh giá kết quả.
- Sáng tạo: Thiết kế các hoạt động dạy học tích hợp AI theo mô hình TPACK; hướng dẫn học sinh sử dụng AI có trách nhiệm; chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp và đóng góp vào cộng đồng giáo viên.
- Học hỏi liên tục: Tham gia các hoạt động tập huấn bồi dưỡng cho nhà giáo cũng như các chương trình chuyên môn như Ngày hội nhà giáo sáng tạo để học hỏi từ chuyên gia và đồng nghiệp, theo dõi các cập nhật công cụ, các văn bản hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cùng tài liệu của các tổ chức quốc tế như UNESCO để không ngừng điều chỉnh cách dạy, cách học và cách sử dụng AI trong giáo dục.
Đồng sáng tạo giữa con người và AI
Từ lộ trình đó, triết lý xuyên suốt cuốn sổ tay này có thể gói gọn trong một khái niệm: đồng sáng tạo giữa con người và AI. Trong mối quan hệ này, AI không phải là công cụ thay thế con người, cũng không phải “máy làm hộ”, mà là một đối tác hỗ trợ sáng tạo: con người nêu ý tưởng, mục tiêu và giá trị; AI mở rộng, gợi ý và tạo bản nháp; rồi con người đánh giá, chọn lọc và hoàn thiện.
Mô hình này áp dụng cho cả thầy và trò. Với giáo viên, đó là cách làm việc đã được minh họa qua các chương trước: dùng AI để đi nhanh hơn, nhưng vẫn giữ quyền tác giả, năng lực chuyên môn và trách nhiệm cuối cùng. Với học sinh, đồng sáng tạo là một kỹ năng cần được dạy: biết dùng AI để phát triển ý tưởng của mình mà không đánh mất tư duy độc lập.
Giáo viên với vai trò người hướng dẫn và hình mẫu
Để nuôi dưỡng tinh thần đồng sáng tạo lành mạnh, giáo viên không chỉ là người sử dụng AI, mà còn là người hướng dẫn học sinh sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Một cách làm hiệu quả là tạo ra “vòng phản hồi”, giúp học sinh học qua chính quá trình sử dụng, quan sát và đánh giá kết quả của AI:
- Làm mẫu việc sử dụng AI một cách tích cực, như một công cụ tự học, ngay trong lớp.
- Tạo điều kiện cho học sinh dự đoán và đánh giá kết quả của AI trước và sau khi thực hiện nhiệm vụ.
- Khuyến khích học sinh phản hồi về mức độ tin cậy của công cụ và khả năng các em sẽ dùng nó để tự học.
- Chia sẻ ngân hàng câu lệnh đã cho kết quả đáng tin cậy để học sinh học theo.
Kết luận sổ tay
Trong chương cuối, chúng ta đã cùng hệ thống lại những khung năng lực và mô hình tư duy giúp nhà giáo vững vàng trước sự thay đổi của công nghệ: Khung năng lực số của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Khung năng lực AI của UNESCO, cùng tinh thần đồng sáng tạo giữa con người và AI. Đây là phần nền giúp những kỹ năng thực hành ở các chương trước không nhanh chóng lỗi thời.
Khép lại cuốn sổ tay, có một thông điệp đáng để cùng ghi nhớ: AI không sinh ra để thay thế giáo viên, mà để tiếp sức cho người thầy giảng dạy thông minh hơn, truyền cảm hứng sâu hơn và kết nối tốt hơn với học sinh. Trong mọi ứng dụng AI, con người vẫn phải là trung tâm: giáo viên là người xác định mục tiêu giáo dục, thấu hiểu học sinh, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng. AI có thể gợi ý, hỗ trợ và mở rộng khả năng sáng tạo, nhưng cũng có thể sai sót, thiên lệch hoặc tạo ra nội dung chưa phù hợp. Vì vậy, năng lực quan trọng của nhà giáo không chỉ là biết dùng công cụ, mà còn là biết đánh giá, chọn lọc và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
Sau cùng, năng lực quan trọng nhất của nhà giáo trong thời đại AI không chỉ là sử dụng thành thạo công cụ, mà là biết học hỏi liên tục, giữ vững vai trò chuyên môn và dẫn dắt học sinh trở thành những người học độc lập, sáng tạo và có trách nhiệm. Như một câu nói quen thuộc trong giáo dục, dạy học không phải là đổ đầy một chiếc bình, mà là thắp lên một ngọn lửa. Khi được dùng với hiểu biết, đạo đức và sự tận tâm của người thầy, AI có thể trở thành một mồi lửa cho đam mê học tập của học sinh. Chúc thầy cô vững vàng và sáng tạo trên hành trình ấy.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2025). Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT quy định Khung năng lực số cho người học.
- European Commission, & OECD. (2025). Empowering learners for the age of AI: An AI literacy framework for primary and secondary education (Review draft). With support from Code.org.
- European Commission, Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture. (2026). Guidelines on the ethical use of artificial intelligence and data in teaching and learning for educators (Rev. ed.). Publications Office of the European Union.
- Miao, F., & Cukurova, M. (2024). AI competency framework for teachers. UNESCO.
- Miao, F., & Shiohira, K. (2024). AI competency framework for students. UNESCO.
- Ministry of Education of the People’s Republic of China. (2025). Guide to using generative artificial intelligence in primary and secondary schools.
- Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological pedagogical content knowledge: A framework for teacher knowledge. Teachers College Record, 108(6), 1017–1054.
- National AI in Schools Taskforce. (2023). Australian framework for generative artificial intelligence (AI) in schools. Australian Government Department of Education.
- OECD. (2026). OECD Digital Education Outlook 2026: Exploring effective uses of generative AI in education. OECD Publishing.
- U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. (2023). Artificial intelligence and the future of teaching and learning: Insights and recommendations.