CHƯƠNG 3

ỨNG DỤNG AI TRONG THIẾT KẾ KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ

Tạo đề kiểm tra, đáp án, tiêu chí đánh giá, đa dạng, bám sát nội dung và đối tượng học sinh

Ảnh mở đầu Chương 3: giáo viên thực hành trên máy tính xách tay
Ảnh mở đầu Chương 3

Kiểm tra, đánh giá là một trong những công việc đòi hỏi nhiều sự cẩn trọng nhất của người thầy. AI có thể giúp thầy cô tạo câu hỏi nhanh hơn, đa dạng hơn và hỗ trợ xây dựng đáp án, rubric, phản hồi học tập. Tuy nhiên, chính người thầy mới là người quyết định bài kiểm tra có đo đúng mục tiêu học tập, phù hợp với năng lực học sinh và đảm bảo tính công bằng hay không.

Mở đầu chương

Ra đề kiểm tra và chấm bài là một trong những công việc cần nhiều tâm huyết. Nhu cầu có nhiều phiên bản đề cho ngân hàng câu hỏi, cá nhân hóa đề theo năng lực học sinh và đánh giá thường xuyên hơn càng làm tăng áp lực này. AI tạo sinh mở ra khả năng tiết kiệm đáng kể thời gian: từ một bộ dữ liệu đầu vào tốt, thầy cô có thể tạo ra hàng loạt câu hỏi đa dạng chỉ trong vài phút, kèm theo đáp án, hướng dẫn chấm và cả gợi ý phản hồi cho học sinh.

Tuy nhiên, kiểm tra đánh giá là khâu nhạy cảm, ảnh hưởng trực tiếp đến học sinh và phản ánh chất lượng dạy học. Một câu hỏi sai, lệch mục tiêu hay không bám chương trình có thể gây hậu quả thực sự, từ việc khiến học sinh hiểu sai kiến thức đến gây bất công trong đánh giá. Vì vậy, chương này không chỉ hướng dẫn cách tạo đề bằng AI mà còn nhấn mạnh quy trình kiểm soát chất lượng, cùng những giới hạn mà người thầy phải bù đắp bằng chuyên môn của mình.

Cũng cần làm rõ ngay một điều: trong giáo dục hiện đại, đánh giá không chỉ là việc chấm điểm cuối kỳ, tức đánh giá kết quả, mà còn là một phần của quá trình dạy học, tức đánh giá vì học tập. AI có thể hỗ trợ cả hai chiều hướng này, và chương sẽ lần lượt làm rõ.

3.1. Cơ sở nền tảng khi ứng dụng AI trong kiểm tra, đánh giá

Trước khi đi vào kỹ thuật, thầy cô hãy cùng nhìn rõ AI giải quyết được những “khó khăn” nào của giáo viên trong khâu đánh giá. Việc thấy rõ lợi ích sẽ giúp ta đầu tư đúng chỗ:

Thách thức của giáo viên và vai trò hỗ trợ của AI
Thách thức của giáo viên AI hỗ trợ như thế nào
Mất nhiều thời gian soạn đề và chấm bài Tạo nhanh đề và đáp án, giải phóng thời gian cho hoạt động khác
Cần nhiều đề cho ngân hàng câu hỏi Sinh đa dạng phiên bản đề từ cùng một nội dung
Cần cá nhân hóa theo năng lực học sinh Điều chỉnh độ khó, tạo đề riêng cho từng nhóm trình độ
Cần đánh giá thường xuyên Ra đề nhanh giúp tăng tần suất kiểm tra, theo dõi tiến bộ
Cần hỗ trợ nhận xét, phản hồi Gợi ý nhận xét, tiêu chí chấm điểm và phản hồi cá nhân hóa

Như bảng trên cho thấy, giá trị lớn nhất của AI không phải là “thay giáo viên chấm bài”, mà là giải phóng thời gian cho những công việc lặp lại, để người thầy tập trung vào phần đòi hỏi phán đoán chuyên môn, đó là đánh giá tư duy, sự sáng tạo và quá trình tiến bộ của từng học sinh.

Nguyên tắc vàng: chất lượng đề phụ thuộc dữ liệu đầu vào

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất của cả chương. Chất lượng bộ câu hỏi do AI tạo ra phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng đầu vào mà giáo viên cung cấp. Cùng một công cụ AI, một câu lệnh sơ sài sẽ cho những câu hỏi chung chung, sai lệch, còn một câu lệnh được chuẩn bị kỹ với đầy đủ dữ liệu sẽ cho bộ đề gần như có thể dùng ngay.

Bốn thành phần đầu vào có thể tạo một đề kiểm tra tốt là: câu lệnh rõ ràng, chi tiết, nội dung kiến thức cần kiểm tra, mô tả mức độ nhận thức, và câu hỏi mẫu.

Sơ đồ bốn thành phần đầu vào để tạo đề kiểm tra bằng AI
Sơ đồ bốn thành phần đầu vào để tạo đề kiểm tra bằng AI

Các hình thức kiểm tra đánh giá trong nhà trường

Trong nhà trường, kiểm tra đánh giá không chỉ nhằm ghi nhận kết quả cuối cùng của học sinh, mà còn là một phần của quá trình dạy học. Có thể phân biệt hai hình thức đánh giá cơ bản: đánh giá quá trình và đánh giá định kì (Nguyễn Chí Trung và cộng sự, 2021).

  • Đánh giá quá trình: hay còn gọi là đánh giá thường xuyên, diễn ra trong khi học sinh đang học. Mục đích chính là giúp giáo viên nhận biết mức độ hiểu bài, khó khăn và sự tiến bộ của học sinh để kịp thời điều chỉnh cách dạy. Đồng thời, học sinh cũng được tham gia vào quá trình đánh giá thông qua tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và phản hồi, từ đó biết mình đang ở đâu và cần cải thiện điều gì. Cách tiếp cận này gắn với hai quan điểm hiện đại: đánh giá vì sự phát triển học tập và đánh giá như một hoạt động học tập.
  • Đánh giá định kì: thường được thực hiện sau khi kết thúc một bài học, một chủ đề, một học kì hoặc một giai đoạn học tập. Hình thức này giúp xác định mức độ học sinh đạt được so với yêu cầu cần đạt, từ đó ghi nhận kết quả học tập ở một thời điểm nhất định. Nếu đánh giá quá trình tập trung vào việc hỗ trợ học sinh tiến bộ trong khi học, thì đánh giá định kì thiên về tổng kết, xác nhận kết quả sau một giai đoạn học tập. Đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì đều có thể được thực hiện bằng nhận xét hoặc điểm số, tùy theo quy định, đặc thù môn học và yêu cầu cần đạt.

Như vậy, đánh giá hiệu quả cần kết hợp cả hai hình thức. Đánh giá thường xuyên giúp giáo viên và học sinh điều chỉnh quá trình dạy học kịp thời; đánh giá định kì giúp nhìn lại kết quả đã đạt được. Khi được sử dụng đúng mục đích, kiểm tra đánh giá không còn chỉ là “cho điểm”, mà trở thành công cụ hỗ trợ học sinh học tốt hơn và giúp giáo viên cải thiện chất lượng dạy học.

Lưu ý về quy định kiểm tra, đánh giá tại Việt Nam. Giáo viên tiểu học cần tham chiếu đầy đủ Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT ngày 04/9/2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy định đánh giá học sinh tiểu học; giáo viên trung học cơ sở và trung học phổ thông cần tham chiếu Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT ngày 20/7/2021 của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông.

Đánh giá thường xuyên và đánh giá định kỳ có mục đích, hình thức và yêu cầu khác nhau. Khi dùng AI để tạo câu hỏi, ma trận, bản đặc tả, đáp án hoặc nhận xét, giáo viên phải bám yêu cầu cần đạt, thực hiện đúng quy trình chuyên môn và quy định của nhà trường hoặc cơ quan quản lý. Sản phẩm do AI tạo chỉ là bản nháp, không thay thế khâu thẩm định và phê duyệt theo thẩm quyền.

Lưu ý khi ứng dụng AI để thiết kế kiểm tra đánh giá

Dù là đánh giá quá trình hay đánh giá định kì, AI chỉ tạo ra kết quả hữu ích khi giáo viên cung cấp đầu vào đủ rõ và đủ đúng. Vì vậy, trước khi yêu cầu AI tạo đề, thầy cô nên chuẩn bị bốn thành phần quan trọng sau:

  • Câu lệnh rõ ràng, chi tiết: nêu rõ môn, lớp, bộ sách, nội dung, số câu, hình thức và cách trình bày.
  • Nội dung kiến thức cần kiểm tra: đính kèm trang sách giáo khoa hoặc tài liệu nguồn để AI bám sát.
  • Mô tả mức độ nhận thức: định nghĩa rõ thế nào là Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng và Vận dụng cao.
  • Câu hỏi mẫu: cung cấp ví dụ để AI noi theo đúng định dạng và phong cách mong muốn.

Phân loại câu hỏi theo mức độ nhận thức thang Bloom

Linh hồn của một đề kiểm tra tốt nằm ở sự phân bổ hợp lý các câu hỏi theo mức độ nhận thức. Đây cũng là điểm mà AI cần được hướng dẫn rõ ràng, bởi nếu không, AI có xu hướng tạo ra phần lớn câu hỏi ở mức ghi nhớ đơn giản. Bốn mức độ nhận thức thường dùng trong chương trình giáo dục phổ thông là:

Mức độ nhận thức theo thang Bloom
Mức độ Yêu cầu đối với học sinh
Nhận biết Nhắc lại hoặc nhận ra được kiến thức, kỹ năng đã học
Thông hiểu Trình bày, giải thích được kiến thức theo cách hiểu của cá nhân
Vận dụng Vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết vấn đề quen thuộc, tương tự
Vận dụng cao Giải quyết vấn đề mới hoặc đưa ra phản hồi hợp lý một cách linh hoạt

3.2. Xây dựng đề kiểm tra trắc nghiệm

Trắc nghiệm là loại đề mà AI hỗ trợ hiệu quả nhất. Chúng ta sẽ đi từ cách cơ bản đến cách nâng cao; mỗi cấp độ cho chất lượng cao hơn nhờ được cung cấp nhiều dữ liệu đầu vào hơn.

Cách cơ bản: mô tả rõ môn, lớp, bài học và yêu cầu câu hỏi

Ở mức đơn giản nhất, thầy cô chỉ cần mô tả rõ môn, lớp, bài học cùng yêu cầu về số câu và độ khó:

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

Tôi là giáo viên tiếng Anh tiểu học, đang dạy theo sách Family and Friends 4 – Class Book. Hãy giúp tôi tạo một bài kiểm tra trắc nghiệm gồm 5 câu hỏi để ôn tập Unit 2 “The Concert”. Các câu hỏi cần có độ khó đa dạng (dễ, trung bình, khó), mỗi câu có 4 lựa chọn A, B, C, D và chỉ 1 đáp án đúng.

Kết quả trả về từ AI:

Câu hỏi trắc nghiệm mẫu cho Unit 2 trong Family and Friends 4
Câu hỏi trắc nghiệm mẫu cho Unit 2 trong Family and Friends 4

Cách tốt hơn: đính kèm tài liệu và mô tả mức độ nhận thức

Để đề bám sát sách giáo khoa và đúng mục tiêu, thầy cô có thể đính kèm tài liệu nội dung cùng bảng mô tả mức độ nhận thức, rồi cấu trúc câu lệnh thành các mục rõ ràng.

Minh họa tổ chức câu lệnh bằng các thẻ cho ngữ cảnh, hướng dẫn, dữ liệu và yêu cầu
Minh họa tổ chức câu lệnh bằng các thẻ cho ngữ cảnh, hướng dẫn, dữ liệu và yêu cầu

Việc tổ chức prompt bằng các thẻ giúp AI hiểu rõ vai trò của từng phần. Khi có nhiều yêu cầu, thầy cô có thể dùng cấu trúc Markdown (dấu #) để phân cấp nội dung:

  • Dấu # cho mục lớn: #NGỮ CẢNH, #HƯỚNG DẪN, #DỮ LIỆU, #YÊU CẦU.
  • Dấu ## cho mục nhỏ bên trong: ##Nội dung bài học, ##Miêu tả và ví dụ về mức độ nhận thức.

Cách phân tách này giúp AI nhận diện chính xác bối cảnh, dữ liệu, nhiệm vụ và định dạng đầu ra, từ đó phản hồi đúng trọng tâm hơn.

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

#NGỮ CẢNH

Bạn là một giáo viên Hóa học giàu kinh nghiệm, đang dạy Hóa học 10, nội dung “Cấu tạo nguyên tử”.

#HƯỚNG DẪN

- Đọc nội dung bài học ở mục ##Nội dung bài học.

- Dựa vào nội dung đó, tạo 10 câu hỏi trắc nghiệm 4 đáp án.

- Dựa vào mục ##Mức độ nhận thức để xác định câu Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng.

#DỮ LIỆU

##Nội dung bài học: (tài liệu đính kèm)

## Miêu tả và ví dụ về mức độ nhận thức: (tài liệu đính kèm)

#YÊU CẦU

- 10 câu, gồm 5 Nhận biết, 3 Thông hiểu, 2 Vận dụng.

- Chỉ dùng nội dung trong tài liệu đính kèm, có thể thay đổi ví dụ.

- Trình bày trong file .docx.

Giao diện khi thực hành với ChatGPT:

Câu lệnh tạo đề Hóa học 10 trong ChatGPT
Câu lệnh tạo đề Hóa học 10 trong ChatGPT

Kết quả trả về từ AI:

Đề trắc nghiệm Hóa học 10 do AI tạo
Đề trắc nghiệm Hóa học 10 do AI tạo

Với đề kiểm tra chính thức như giữa kỳ hay cuối kỳ, thầy cô có thể yêu cầu AI bám theo ma trận đề và bản đặc tả, vốn là những tài liệu chuẩn của tổ chuyên môn. Hãy đính kèm đầy đủ ma trận đề, bản đặc tả, nội dung dạy học và mô tả mức độ nhận thức. Khi đó, AI sẽ tạo đề tuân thủ đúng tỷ lệ các mức độ theo ma trận.

Tạo ngân hàng câu hỏi nhanh chóng

Một thế mạnh nổi bật của AI là tạo ra nhiều phiên bản câu hỏi từ cùng một nội dung, giúp xây dựng ngân hàng đề để chống học tủ và quay cóp. Sau khi đã có một bộ câu hỏi ưng ý, thầy cô chỉ cần một câu lệnh ngắn:

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

Dựa trên 5 câu hỏi trắc nghiệm ở trên, hãy tạo thêm 10 câu hỏi tương tự về cùng chủ đề, giữ nguyên mức độ nhận thức nhưng thay đổi dữ kiện và ví dụ.

Kết quả trả về từ AI:

Ví dụ bổ sung câu hỏi để xây dựng ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm
Ví dụ bổ sung câu hỏi để xây dựng ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm

3.3. Xây dựng đề kiểm tra tự luận

Với tự luận, thầy cô hãy yêu cầu AI tạo nhiều đề ở các mức độ khác nhau, kèm gợi ý cấu trúc và những ý chính cần đạt. Cách này đặc biệt hữu ích cho các môn xã hội như Ngữ văn, Lịch sử hay Giáo dục công dân.

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

Hãy đóng vai một giáo viên Ngữ văn giàu kinh nghiệm. Soạn 03 đề thi tự luận cho học sinh lớp 12, tập trung vào văn bản “Tây Tiến” của Quang Dũng.

- Đề 1 (Thông hiểu, Phân tích): phân tích một đoạn thơ, làm nổi bật vẻ đẹp bi tráng của người lính.

- Đề 2 (Vận dụng, So sánh): so sánh hình tượng người lính trong “Tây Tiến” và “Đồng chí”.

- Đề 3 (Vận dụng cao, Nghị luận): từ hình tượng người lính, trình bày suy nghĩ về lý tưởng sống của thế hệ trẻ.

Mỗi đề kèm gợi ý cấu trúc và những ý chính cần đạt.

Kết quả trả về từ AI:

Đề tự luận thứ nhất về bài thơ Tây Tiến và gợi ý làm bài
Đề tự luận thứ nhất về bài thơ Tây Tiến và gợi ý làm bài
Đề tự luận thứ hai: vận dụng và so sánh
Đề tự luận thứ hai: vận dụng và so sánh
Đề tự luận thứ ba: vận dụng cao và nghị luận
Đề tự luận thứ ba: vận dụng cao và nghị luận

Một lưu ý quan trọng với tự luận: AI có thể tạo đề và dàn ý gợi ý rất nhanh, nhưng việc đánh giá bài làm tự luận thì vẫn cần đến chuyên môn của người thầy, bởi nó đòi hỏi cảm thụ văn chương, đánh giá lập luận và sự sáng tạo. Vì vậy, AI nên dừng ở vai trò hỗ trợ tạo đề và phác thảo đáp án.

3.4. Tạo đáp án, hướng dẫn chấm và tiêu chí đánh giá

Một đề kiểm tra hoàn chỉnh cần đi kèm đáp án và hướng dẫn chấm. Thầy cô có thể yêu cầu AI tạo đồng thời đề và đáp án, hoặc tạo đáp án và biểu điểm cho một đề có sẵn. Với câu tự luận, hãy yêu cầu AI nêu các tiêu chí cho điểm cùng mức điểm tương ứng.

Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá

Bảng tiêu chí đánh giá (rubric) là công cụ minh bạch, hữu ích cho cả giáo viên khi chấm lẫn học sinh khi tự đánh giá. AI rất giỏi trong việc dựng một rubric rõ ràng, nhiều mức độ:

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

#NGỮ CẢNH: Bạn là giáo viên Tin học, đang cho học sinh thiết kế trò chơi trên Scratch để ôn tập kiến thức môn học khác.

#HƯỚNG DẪN: Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm, bao quát cả kiến thức, khả năng lập trình và yếu tố sáng tạo. Mỗi tiêu chí mô tả rõ với 4 mức: Rất tốt (4đ), Tốt (3đ), Trung bình (2đ), Chưa đạt (1đ).

#YÊU CẦU: Trình bày dạng bảng; từ 4 đến 6 tiêu chí bao quát kiến thức môn học, kỹ năng lập trình, giao diện và tương tác, tính sáng tạo cùng mức độ hoàn thiện.

Kết quả AI trả về thường có dạng bảng như minh họa dưới đây (đã rút gọn), mà thầy cô có thể chỉnh sửa lại cho phù hợp:

Bảng tiêu chí đánh giá trò chơi Scratch với bốn tiêu chí và bốn mức điểm
Bảng tiêu chí đánh giá trò chơi Scratch với bốn tiêu chí và bốn mức điểm
Đọc bảng tiêu chí dưới dạng văn bản

Dưới đây là bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm trò chơi Scratch dùng để ôn tập kiến thức môn học khác.

Bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm trò chơi Scratch
Tiêu chí Rất tốt – 4đ Tốt – 3đ Trung bình – 2đ Chưa đạt – 1đ
1. Nội dung kiến thức môn học Nội dung ôn tập chính xác, bám sát bài học; câu hỏi/nhiệm vụ đa dạng, giúp người chơi củng cố kiến thức rõ ràng. Nội dung cơ bản chính xác, phù hợp bài học; có một số câu hỏi/nhiệm vụ giúp ôn tập kiến thức. Có nội dung liên quan đến bài học nhưng còn đơn giản, ít câu hỏi hoặc có một vài điểm chưa chính xác. Nội dung không rõ ràng, sai nhiều kiến thức hoặc chưa thể hiện mục tiêu ôn tập.
2. Ý tưởng trò chơi và tính sáng tạo Ý tưởng hấp dẫn, có cốt truyện hoặc cách chơi mới lạ; kết hợp tốt giữa trò chơi và nội dung học tập. Ý tưởng phù hợp, có yếu tố sáng tạo; cách chơi tương đối thú vị. Ý tưởng còn quen thuộc, ít điểm mới; nội dung học tập được đưa vào nhưng chưa thật tự nhiên. Ý tưởng sơ sài, thiếu sáng tạo; trò chơi chưa gắn rõ với mục tiêu học tập.
3. Kỹ năng lập trình trên Scratch Sử dụng hiệu quả các khối lệnh như điều kiện, vòng lặp, biến, điểm số, thông báo; chương trình chạy logic, ít lỗi. Có sử dụng một số khối lệnh phù hợp; trò chơi hoạt động tương đối ổn định, còn lỗi nhỏ. Chương trình chạy được nhưng lệnh còn đơn giản; có lỗi ảnh hưởng một phần đến trải nghiệm chơi. Chương trình lỗi nhiều, không chạy được hoặc chưa thể hiện rõ kỹ năng lập trình cơ bản.
4. Giao diện, âm thanh và tương tác Giao diện đẹp, dễ nhìn; nhân vật, phông nền, âm thanh phù hợp; người chơi tương tác rõ ràng và thuận tiện. Giao diện khá rõ ràng; có nhân vật, phông nền hoặc âm thanh phù hợp; thao tác chơi tương đối dễ hiểu. Giao diện còn đơn giản hoặc chưa thống nhất; tương tác chưa thật thuận tiện. Giao diện rối hoặc quá sơ sài; người chơi khó hiểu cách tương tác.

3.5. Tạo đề kiểm tra với công cụ chuyên biệt dành cho giáo viên

Bên cạnh việc viết câu lệnh trực tiếp trên các công cụ AI hội thoại đa năng như ChatGPT, Gemini hay Copilot, thầy cô cũng có thể sử dụng các nền tảng chuyên cho giáo dục để tạo đề kiểm tra đánh giá một cách thuận tiện và hiệu quả hơn. Một ví dụ là Upskii, nền tảng cho phép giáo viên xây dựng đề kiểm tra dựa trên ma trận, sinh câu hỏi bằng AI, chỉnh sửa nội dung và xuất đề dưới dạng tài liệu Word.

Điểm thuận tiện của cách làm này là giáo viên không phải bắt đầu từ một trang trống. Thay vào đó, thầy cô có thể cấu hình trước các thành phần quan trọng của đề kiểm tra, chẳng hạn như môn học, lớp, chủ đề, số lượng câu hỏi, dạng câu hỏi, mức độ nhận thức và phân bố câu theo ma trận. Dựa trên cấu hình này, AI sẽ đề xuất bộ câu hỏi tương ứng, giúp đề kiểm tra bám sát hơn mục tiêu đánh giá thay vì chỉ sinh câu hỏi một cách rời rạc.

Sau khi AI sinh câu hỏi, giáo viên vẫn giữ vai trò kiểm soát chất lượng cuối cùng: có thể chỉnh sửa trực tiếp câu hỏi, phương án trả lời và đáp án; yêu cầu AI thay thế những câu chưa phù hợp; sau đó tải đề về dưới dạng file Word để tiếp tục định dạng, in ấn hoặc lưu trữ. Nhờ đó, nền tảng này có thể hỗ trợ thầy cô rút ngắn thời gian soạn đề, đồng thời vẫn bảo đảm đề kiểm tra được rà soát và điều chỉnh theo chuyên môn của giáo viên.

Quy trình gợi ý:

Bước 1: Xác định mục tiêu kiểm tra đánh giá

Trước khi dùng AI, giáo viên cần xác định rõ nội dung cần kiểm tra, thời lượng, số câu hỏi dự kiến, dạng câu hỏi và mức độ nhận thức mong muốn nếu có. Đây là bước quan trọng vì thông tin càng rõ thì câu hỏi do AI tạo ra càng tốt và sát với yêu cầu.

Bước 2: Đăng nhập Upskii

Thầy cô truy cập nền tảng Upskii qua đường link https://upskii.com và chọn “Đăng nhập với Google” để đăng nhập nhanh bằng tài khoản Gmail. Nếu chưa thiết lập “kết nối AI cá nhân” trước đó, thầy cô có thể bấm vào biểu tượng tài khoản trên góc phải màn hình và thực hiện theo hướng dẫn để hoàn tất thiết lập.

Bước 3: Cấu hình đề kiểm tra trên Upskii

Tại thanh menu ngang bên trái, thầy cô lựa chọn tính năng “Bài kiểm tra”. Nền tảng cho phép thầy cô có thể tự soạn các câu hỏi thủ công, hoặc sử dụng AI để hỗ trợ. Ở đây, chúng ta sẽ lựa chọn “Dùng AI hỗ trợ” cho hoạt động thực hành này.

Giao diện chọn tính năng Bài kiểm tra trên Upskii
Giao diện chọn tính năng Bài kiểm tra trên Upskii

Thầy cô nhập các thông tin cơ bản như môn học, khối lớp, tên bài kiểm tra, nội dung kiểm tra và bấm chọn vào lựa chọn “Có ma trận” nếu muốn thiết lập ma trận câu hỏi. Chẳng hạn như:

  • Môn học: Lịch sử và Địa lí
  • Khối lớp: Lớp 8
  • Tên bài kiểm tra: Bài kiểm tra chủ đề Cách mạng công nghiệp
  • Miêu tả cho học sinh: Bài kiểm tra chủ đề Cách mạng công nghiệp. Thời gian làm bài: 45 phút. Với câu tự luận, trình bày ngắn gọn, rõ ý và có ví dụ phù hợp.
  • Miêu tả yêu cầu: Thời gian làm bài 45 phút. Có cả trắc nghiệm và tự luận ngắn, tổng khoảng 20 câu hỏi. Nội dung tập trung vào nguyên nhân, thành tựu tiêu biểu, tác động đến sản xuất và đời sống xã hội. Mỗi câu có đáp án và lời giải ngắn.

Việc cấu hình này giúp hệ thống hiểu được đề cần bao nhiêu câu, thuộc những nội dung nào và phân bố theo các mức độ nhận thức ra sao. Sau khi điền đầy đủ các thông tin phù hợp, thầy cô bấm vào nút “Tiếp theo” để tiếp tục.

Biểu mẫu cấu hình bài kiểm tra trên Upskii
Biểu mẫu cấu hình bài kiểm tra trên Upskii

Bước 4: Dùng AI sinh ma trận đề

Tại giao diện ma trận, thầy cô bấm vào nút “Sinh ma trận/ Sinh lại” để hệ thống đề xuất thiết lập ma trận.

Màn hình sinh ma trận đề kiểm tra
Màn hình sinh ma trận đề kiểm tra

Thầy cô kiểm tra và có thể bấm vào biểu tượng cây bút chì để điều chỉnh thêm nếu cần, chẳng hạn như số lượng câu hỏi ở các mức độ nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao ở mỗi chủ đề.

Màn hình điều chỉnh ma trận đề
Màn hình điều chỉnh ma trận đề

Khi đã hài lòng với thiết lập ma trận, thầy cô bấm vào lựa chọn “Tiếp theo” để tiếp tục.

Bước 5: Dùng AI sinh câu hỏi theo ma trận

Tại bước này, chúng ta có thể yêu cầu AI tạo câu hỏi theo đúng ma trận đã thiết lập bằng cách bấm vào nút “Tạo bằng AI”. Hệ thống sẽ sinh các câu hỏi kèm lựa chọn trả lời và đáp án, tùy theo định dạng đề mà thầy cô đã lựa chọn.

Màn hình sinh câu hỏi theo ma trận
Màn hình sinh câu hỏi theo ma trận

Bước 6: Rà soát và chỉnh sửa trực tiếp hoặc yêu cầu AI thay thế câu hỏi nếu cần

Giáo viên cần đọc lại từng câu hỏi, kiểm tra độ chính xác của kiến thức, mức độ phù hợp với học sinh, độ rõ của phương án trả lời và tính hợp lý của đáp án. Trên Upskii, thầy cô có thể chỉnh sửa trực tiếp câu hỏi, phương án trả lời và đáp án ngay trên nền tảng. Khi bấm vào mỗi câu hỏi, chúng ta sẽ thấy các lựa chọn và giao diện để chỉnh sửa câu hỏi như bên dưới:

Giao diện rà soát và chỉnh sửa câu hỏi
Giao diện rà soát và chỉnh sửa câu hỏi

Nếu một câu hỏi chưa phù hợp, quá dễ, quá khó, trùng lặp hoặc chưa đúng mục tiêu đánh giá, giáo viên có thể yêu cầu AI tạo câu hỏi thay thế. Cách này giúp tiết kiệm thời gian soạn lại từ đầu, đồng thời vẫn giữ được cấu trúc chung của đề.

Bước 7: Xuất đề kiểm tra dưới dạng Word

Sau khi hoàn thiện, tại bước cuối cùng, thầy cô có thể tải đề về dưới dạng file Word để tiếp tục định dạng, in ấn, lưu trữ hoặc chia sẻ theo quy định của nhà trường.

Màn hình xuất đề kiểm tra thành file Word
Màn hình xuất đề kiểm tra thành file Word

Đề kiểm tra sau khi xuất thành file Word sẽ có đầy đủ câu hỏi, đáp án hoặc hướng dẫn chấm, kèm giải thích cho từng câu hỏi. Thầy cô cũng có thể trực tiếp chỉnh sửa thêm nếu cần.

Đề kiểm tra đã xuất sang Word
Đề kiểm tra đã xuất sang Word

3.6. Sử dụng AI để nhận xét và phản hồi cho học sinh

Một ứng dụng giàu giá trị nhưng ít được khai thác là dùng AI để hỗ trợ soạn nhận xét, phản hồi. Phản hồi tốt là phản hồi cụ thể, mang tính xây dựng và chỉ ra hướng cải thiện, thế nhưng viết phản hồi cho cả lớp lại rất tốn thời gian. AI có thể gợi ý một khung phản hồi để giáo viên cá nhân hóa lại:

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

Hãy gợi ý 3 mẫu nhận xét mang tính xây dựng cho một bài văn nghị luận của học sinh lớp 9, có ưu điểm là lập luận rõ ràng nhưng còn yếu ở phần dẫn chứng. Nhận xét cần nêu điểm mạnh, điểm cần cải thiện và một gợi ý hành động cụ thể.

Kết quả trả về từ AI:

Ví dụ các mẫu nhận xét cho bài văn nghị luận
Ví dụ các mẫu nhận xét cho bài văn nghị luận

3.7. Tạo nội dung có công thức toán và khoa học

Một khó khăn thường gặp là khi sao chép nội dung có công thức Toán, Lý, Hóa từ AI sang văn bản thì thường bị lỗi không hiển thị được công thức. Một số nền tảng AI cung cấp công cụ để hỗ trợ thao tác này. Tuy nhiên, một cách đơn giản là thầy cô có thể sử dụng định dạng LaTeX và công cụ Overleaf để thực hiện việc chuyển đổi. Các bước tiến hành như sau:

1. Yêu cầu AI tạo nội dung có công thức. Kiểm tra điều chỉnh nếu cần

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

Bạn là giáo viên Toán phổ thông nhiều kinh nghiệm. Hãy tạo một đề kiểm tra học kỳ 1 môn Toán lớp 12 gồm 10 câu trắc nghiệm: 2 nhận biết, 3 thông hiểu, 3 vận dụng, 2 vận dụng cao. Cho tôi đề kiểm tra dưới dạng văn bản.

Kết quả trả về từ AI:

Đề kiểm tra Toán lớp 12 do AI tạo, có câu hỏi trắc nghiệm và công thức toán
Đề kiểm tra Toán lớp 12 do AI tạo, có câu hỏi trắc nghiệm và công thức toán
Đọc hai câu hỏi Toán trong hình

ĐỀ KIỂM TRA HỌC KỲ I

Môn: Toán 12

Thời gian làm bài: 20 phút

Hình thức: Trắc nghiệm (10 câu, mỗi câu chỉ có một đáp án đúng).

Câu 1. (Nhận biết)

Cho hàm số f(x)=x3−3x+1. Đạo hàm của hàm số là

  1. 3x2−3
  2. 3x2+3
  3. x2−3
  4. 3x−3

Câu 2. (Nhận biết)

Hàm số nào dưới đây đồng biến trên khoảng (0;+∞)?

  1. y=1x
  2. y=lnx
  3. y=−lnx
  4. y=−x2

2. Yêu cầu AI chuyển thành định dạng LaTeX dành cho Overleaf.

● ● ● CÂU LỆNH MẪU

Trình bày bằng LaTeX dùng cho Overleaf, lưu ý dùng \usepackage[vietnamese]{babel} để hỗ trợ tiếng Việt.

Kết quả trả về từ AI:

Đoạn mã LaTeX do AI trả về
Đoạn mã LaTeX do AI trả về

3. Truy cập trang https://overleaf.com, đăng nhập nhanh bằng Google nếu chưa có tài khoản. Sau đó tạo một dự án mới (“New Project” > “Blank Project”), rồi sao chép mã LaTeX và dán vào cửa sổ nội dung.

Menu tạo dự án mới trong Overleaf
Menu tạo dự án mới trong Overleaf
Hộp thoại đặt tên cho dự án trống
Hộp thoại đặt tên cho dự án trống

4. Biên dịch để xuất ra file PDF bằng cách nhấn vào ô nút “Compile” hoặc “Recompile” với công thức được trình bày chuẩn xác. Sau đó thầy cô có thể tải xuống dưới dạng PDF bằng nút nhấn Download bên cạnh.

Giao diện Overleaf hiển thị mã nguồn và bản PDF đã biên dịch
Giao diện Overleaf hiển thị mã nguồn và bản PDF đã biên dịch

3.8. Giới hạn, rủi ro và minh bạch hóa việc sử dụng AI trong kiểm tra, đánh giá

Hiểu rõ giới hạn sẽ giúp thầy cô dùng AI đúng vai trò trợ lý, tránh phụ thuộc mù quáng. Một số hạn chế cần đặc biệt lưu ý khi tạo câu hỏi:

  • AI có thể tạo nội dung nghe có vẻ hợp lý nhưng không chính xác, còn gọi là “ảo giác”, hoặc đưa ra ví dụ, nhận xét chưa phù hợp do thiên lệch trong dữ liệu.
  • Câu hỏi có thể không đúng cách hỏi trắc nghiệm, hoặc nằm ngoài nội dung sách giáo khoa.
  • Câu hỏi có thể chưa đúng mục tiêu kiểm tra đánh giá.
  • Chất lượng câu hỏi vận dụng và vận dụng cao thường còn hạn chế hơn câu hỏi nhận biết.
  • Câu hỏi đôi khi chưa chặt chẽ, chưa phù hợp với hoàn cảnh thực tế của học sinh.

Đánh giá vì học tập và ứng phó với gian lận

Những giới hạn này càng quan trọng trong bối cảnh học sinh cũng có thể sử dụng AI để làm bài. Khi đó, ranh giới giữa “bài của học sinh” và “bài của AI” trở nên mờ nhạt. Giải pháp bền vững không phải là chạy đua công nghệ phát hiện, mà là thiết kế đánh giá theo hướng coi trọng quá trình, minh bạch hóa mức độ được phép dùng AI và phát triển trách nhiệm học thuật cho học sinh. Một số biện pháp ứng phó bao gồm:

  1. Đào tạo giáo viên và học sinh nâng cao hiểu biết, tăng cường các bài giảng về đạo đức và trách nhiệm khi dùng AI.
  2. Chú trọng đánh giá quá trình thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng.
  3. Thiết kế hoạt động kiểm tra không cho phép, hoặc chỉ cho phép dùng AI ở một mức độ cụ thể được công bố rõ.
  4. Xây dựng tiêu chí đánh giá rõ ràng nếu nhiệm vụ có sự tham gia của AI, chỉ rõ công đoạn nào được dùng.
  5. Tăng cường các hình thức kiểm tra trực tiếp, vấn đáp và những bài tập kích thích tư duy phản biện, sáng tạo cá nhân.

Minh bạch hóa mức độ sử dụng AI trong kiểm tra đánh giá

Cuộc “chạy đua” giữa học sinh dùng AI và giáo viên dùng phần mềm phát hiện AI đã được chứng minh là kém hiệu quả. Các nghiên cứu cho thấy phần mềm phát hiện văn bản AI có tỷ lệ báo sai cao, dễ bị né tránh, và đặc biệt gây bất lợi cho người viết bằng tiếng Anh không phải bản ngữ (Liang và cộng sự, 2023). Vì vậy, xu hướng quốc tế đã chuyển từ “cấm đoán” sang “minh bạch hóa” mức độ được phép dùng AI.

Một công cụ tiêu biểu là Thang đo Đánh giá AI (AI Assessment Scale, AIAS) do Perkins, Furze và cộng sự phát triển, được dịch ra hơn 30 ngôn ngữ và áp dụng từ phổ thông đến đại học (Perkins và cộng sự, 2024). Thang đo thiết lập năm cấp độ, tạo một “ngôn ngữ chung” giữa nhà trường, giáo viên và học sinh về việc AI được tham gia tới đâu trong mỗi nhiệm vụ:

Thang đo Đánh giá AI (AIAS)
Cấp độ Tên gọi Vai trò của AI và yêu cầu với học sinh
1 Không dùng AI Bài làm hoàn toàn tự thân, thường là bài thi trên lớp có giám sát.
2 Lập kế hoạch với AI AI hỗ trợ tìm ý tưởng, lập dàn ý; sản phẩm cuối do học sinh tự phát triển.
3 Hợp tác với AI AI cùng tạo nháp, gợi ý chỉnh sửa; học sinh phải đánh giá, sửa và chịu trách nhiệm về nội dung.
4 Dùng AI toàn diện AI tham gia mọi khâu; trọng tâm đánh giá chuyển sang kỹ năng ra câu lệnh và điều phối AI.
5 Khám phá cùng AI Học sinh sáng tạo cùng AI để giải quyết vấn đề mới, vượt khuôn khổ truyền thống.

Cách áp dụng hiệu quả là dán nhãn rõ cấp độ AIAS cho từng nhiệm vụ, và thường nên bắt đầu thận trọng ở Cấp độ 2, tập trung phát triển tư duy phản biện. Cố gắng giữ mọi bài kiểm tra ở Cấp độ 1 có thể là chiến lược không hiệu quả, không công bằng với quyền tiếp cận công nghệ của học sinh và tạo gánh nặng giám sát quá lớn (Perkins và cộng sự, 2024).

Kết luận chương

Trong chương này, chúng ta đã cùng xây dựng một quy trình khai thác AI cho kiểm tra, đánh giá. Mạch nội dung đi từ nguyên tắc “đầu vào tốt cho đầu ra tốt”, qua cách phân loại câu hỏi theo thang Bloom, đến cách tạo đề trắc nghiệm, đề tự luận, đáp án, rubric và phản hồi. Một ý đáng nhớ là: dữ liệu đầu vào càng chuẩn thì đề do AI tạo ra càng sát và càng dễ dùng.

Song song với đó, người thầy vẫn là người kiểm soát chất lượng cuối cùng và là chủ thể chính của việc đánh giá, nhất là với những khía cạnh định tính mà AI khó thay thế. Khi cân bằng được tốc độ của AI với phán đoán sư phạm, và khi coi trọng đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh, công việc kiểm tra đánh giá sẽ nhẹ nhàng và nhân văn hơn.

Tài liệu tham khảo

  • Nguyễn Chí Trung, Kiều Phương Thùy, & Trần Thị Mai. (2021). Kiểm tra đánh giá học sinh trung học cơ sở theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực trong môn Tin học
  • Liang, W., Yuksekgonul, M., Mao, Y., Wu, E., & Zou, J. (2023). GPT detectors are biased against non-native English writers. Patterns, 4(7), 100779. https://doi.org/10.1016/j.patter.2023.100779
  • Perkins, M., Furze, L., Roe, J., & MacVaugh, J. (2024). The Artificial Intelligence Assessment Scale (AIAS): A framework for ethical integration of generative AI in educational assessment. Journal of University Teaching and Learning Practice, 21(6).